منصوره اتحاديه و سعيد روحى
40
در محضر شيخ فضل الله نورى ، اسناد حقوقى عهد ناصرى ( فارسى )
طلب داشت مبلغ را مصالحه كرد و 2 ريال گرفت . در اين نوع دعواهاى جزئى سوالى كه پيش مىآيد اين است كه چه مبلغى عايد محضر مىشد . در برخى موارد براى حلوفصل دعوا يا معامله مدت تعيين مىكردند كه طى آن اگر فسادى رخ دهد غرامت پرداخت گردد . مواردى از شكايت از مأموران دولت هست كه جالب توجه مىباشد چون شرايط حل دعوا را ثبت كردهاند . همانطور كه اشاره شد آشنايى با قوانين مىتواند راهنماى درك بسيارى از نكات مربوط به فرهنگ جامعه ، ارزشها ، اعتقادات ، مسائل مالى ، حقوقى و روابط مردم باشد . اسناد اين كتابچه نيز كمكى براى شناخت هرچه بيشتر جامعهء قاجارىست كه در دسترس محققين قرار مىگيرد . علاوه بر مسائل حقوقى ما با انواع قراردادها ، قيمتها ، مشاغل ، ساختار جامعهء تهران و بسيارى از مسائل اجتماعى متنوع در آن عهد آشنا مىگرديم كه در جاى ديگر منعكس نيست . نكتهء ديگرى كه بايد بدان اشاره كرد ، اهميت و نقش علما در جامعهاى است كه در اين كتابچه نمونهء بارز آن ارائه مىشود . علما در تمامى قراردادهاى مالى در مسائل زندگى روزمرهء مردم از جمله ازدواج ، طلاق ، ارث ، انواع معاملات و حل و فصل دعاوى نقش داشتند . البته ثبت و ضبط قراردادها و معاملات علاوه به اينكه به عنوان منبع درآمدى برايشان محسوب مىشد ، نفوذ آنان را نيز افزايش مىداد . بنابراين تعجبآور نيست كه 20 سال بعد - در انقلاب مشروطه - عدهء زيادى از علما به رهبرى شيخ فضل اللّه نورى عليه مشروطهخواهانى كه در صدد تغيير قوانين شرع و محدود كردن نفوذ روحانيون بودند ، به مخالفت پرداختند .